Χαρακτική

ΧΑΡΑΚΤΙΚΟ είναι η εικόνα που είναι τυπωμένη σε χαρτί ή άλλο υλικό και η οποία χαράκτηκε πριν σε πλάκα. Με το μελάνωμα της πλάκας και την εκτύπωση της γεννιέται το χαρακτικό.

Κατηγορίες Χαρακτικής:

ΞΥΛΟΓΡΑΦΙΑ - υψιτυπία
ΛΙΝΟΓΡΑΦΙΑ - υψιτυπία
ΧΑΛΚΟΓΡΑΦΙΑ - βαθυτυπία (με καλέμι, ξηρή βελόνα, οξυγραφία, ακουατίντα, χάραξη σε ατσάλι, μαύρη τεχνική)
ΛΙΘΟΓΡΑΦΙΑ - επιπεδοτυπία (σε πέτρα ή τσίγκο)

ΜΟΝΟΤΥΠΙΑ - επιπεδοτυπία
ΚΟΛΛΑΓΡΑΦΙΑ - υψιτυπία ή βαθυτυπία
ΜΕΤΑΞΟΤΥΠΙΑ - μέθοδος διάτρυτων πλακών (stencils)
ΜΙΚΤΗ ΤΕΧΝΙΚΗ

Η υψιτυπία και η βαθυτυπία ανήκουν στις τεχνικές της κυριολεκτικής χάραξης (engraving, gravure, γκραβούρα). Η λιθογραφία, η μονοτυπία, η κολλαγραφία και η μεταξοτυπία - όπου οι εκτυπωτικές πλάκες δεν χαράσσονται - μπήκαν στην οικογένεια της χαρακτικής από το στοιχείο της εκτύπωσης. Στα αγγλικά μπήκαν όλα κάτω από την ονομασία PRINTMAKING.

Οι "Οικογένειες"

Βαθυτυπία: Εμφανίστηκε στην Ευρώπη το 15ο αιώνα. Τυπώνονται τα σημεία που εισέχουν στην πλάκα, δηλαδή που χαράχθηκαν.

Στην βαθυτυπία το μελάνι μπαίνει μέσα στις σχισμές και τα κοιλώματα που χαράχθηκαν (δηλαδή τα σημεία που αφαιρέθηκαν) στη συνήθως μεταλλική πλάκα και σκουπίζεται προσεκτικά από την επιφάνεια της. Η χάραξη της εικόνας δημιουργείται με τη βοήθεια μηχανικών (βελονογραφία, χαλκογραφία με καλέμι, ξεστή χαλκογραφία...) ή χημικών (οξυγραφία, τονική οξυγραφία...) μέσων. Το τύπωμα φαίνεται ανάγλυφο λόγω της μεγάλης πίεσης που εξασκείται για να μπει το χαρτί στις χαράξεις. Η παράσταση τυπώνεται αντίστροφα. Ανήκουν σ’ αυτή την κατηγορία: η χαλκογραφία και η οξυγραφία.

Διατυπία / Μέθοδος των διάτρητων οθονών: Σύγχρονη μέθοδος. Το μελάνι και τα χρώματα περνούν μέσα από μία ειδική γάζα τεντωμένη σε τελάρο και επεξεργασμένη για να τυπωθεί η παράσταση, δηλαδή τα σημεία όπου οι πόροι της γάζας είναι ανοικτοί.

Μία λεπτή μεταξωτή ή μεταλλική η σύνθετη επιφάνεια, από ένα υλικό που σχηματίζει σαν κόσκινο φέρει την παράσταση Στους ανοικτούς πόρους της επιφάνειας περνάει στο χαρτί, που τοποθετείται κάτω, το μελάνι που απλώνεται πάνω της. Όπου δεν υπάρχει σχέδιο, οι πόροι κλείνουν με διάφορες μεθόδους και δεν αφήνουν το μελάνι να περάσει. Η παράσταση ΔΕΝ τυπώνεται αντίστροφα. Ανήκει σ’ αυτή την κατηγορία η μεταξοτυπία.

Επιπεδοτυπία: Εμφανίστηκε στο τέλος του 18ου αιώνα. Δεν μπορεί κανείς να μιλήσει κυριολεκτικά για χαρακτική για τις μεθόδους που ανήκουν σ’ αυτή την κατηγορία, αφού δεν χαράσσεται η μήτρα. Τυπώνεται η παράσταση που βρίσκεται σχεδιασμένη ή / και ζωγραφισμένη στο ίδιο επίπεδο με την πλάκα.

Η εικόνα και οι αρνητικές περιοχές βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο, και η πλάκα (πέτρα ή μέταλλο) ετοιμάζεται χημικά για να δεχτεί το μελάνι μόνο στα σημεία οπού βρίσκεται η παράσταση. Η παράσταση τυπώνεται αντίστροφα. Σ’ αυτή τη κατηγορία ανήκει η λιθογραφία και η μονοτυπία, που είναι απλή μεταφορά του μελανιού / της μπογιάς από τη πλάκα στο χαρτί.

Υψιτυπία: Η παλαιότερη εκτυπωτική μέθοδος (Τα πρώτα χαρακτικά που σώζονται στη Δύση είναι του 14ου αιώνα). Τυπώνονται τα σημεία που εξέχουν από την πλάκα. Χαράσσοντας ο καλλιτέχνης αφαιρεί από την επιφάνεια τα σημεία που θέλει να βγουν άσπρα.

Στην υψιτυπία τυπώνεται ό, τι εξέχει από την πλάκα, το μελάνι απλώνεται στα ανάγλυφα που σχηματίστηκαν στην πλάκα (δηλαδή στα τμήματα που δεν αφαιρέθηκαν). Τα “εξέχοντα” μπορούν να αντιστοιχούν ή στην παράσταση, ή στο φόντο της παράστασης. Η παράσταση τυπώνεται αντίστροφα. Ανήκουν σ’ αυτήν την κατηγορία η ξυλογραφία και το λινόλεουμ.

Τεχνικές

Κύριες τεχνικές της χαρακτικής, ανάλογα με το υλικό της πλάκας ή / και τον τη μέθοδο επεξεργασίας της. Μετά την επεξεργασία της, η μήτρα μελανώνεται και τυπώνεται με το χέρι ή σε ειδικό (ανάλογα με την οικογένεια στην οποία ανήκει) πιεστήριο.

Βελονογραφία / Ξηρή ακμή / Ξηρή βελόνα:Τεχνική της ξηρής / μηχανικής χάραξης για την οποία ο χαράκτης χρησιμοποιεί σαν βασικό εργαλείο τη βελόνα, που ‘γρατσουνίζει’ τη μεταλλική πλάκα.. Χαρακτηρίζεται από τις βελούδινες γραμμές του χαρακτικού λόγω των γρεζιών (των ρινισμάτων του μετάλλου όταν σπρώχνεται από τη βελόνα ), που κρατούν το μελάνι.

Κολλαγραφία / Κολλογραφία: Μία μεταλλική επιφάνεια καλύπτεται με κόλλα, και πάνω τοποθετούνται ελαφρώς ανάγλυφα αντικείμενα. Μπορούν να μελανωθούν και να τυπωθούν είτε τα “εισέχοντα” (βαθυτυπία), είτε τα “εξέχοντα” (υψιτυπία) της πλάκας.

Λιθογραφία: Η λιθογραφία βασίζεται στη χημική αντίδραση λίπους και νερού. Όπου υπάρχει λίπος, η πλάκα δέχεται το λιπαρό μελάνι εκτύπωσης, αλλά όπου δεν υπάρχει λίπος και είναι υγρή η πλάκα δε δέχεται το εκτυπωτικό μελάνι. Ο χαράκτης σχεδιάζει το έργο του πάνω σε μια ασβεστολιθική πλάκα με λιπαρό μολύβι ή χημικό μελάνι. Ύστερα στερεώνει το σχέδιο με διάλυμα αραβικής γόμας σε νερό και νιτρικού οξέος. Ύστερα πλένει την πλάκα με νερό. Tο νερό, λόγω του λίπους, δε στέκεται στα σημεία της πλάκας που φέρουν το σχέδιο, αλλά μπαίνει στα μη σχεδιασμένα σημεία. Το λιπαρό εκτυπωτικό μελάνι το δέχεται μόνο το σχέδιο.

Λινογραφία/ Λινοτυπία: Το σχέδιο χαράσσεται σε μια μήτρα από πλαστικό υλικό (το βασικό εργαλείο είναι η γούζα). Η τεχνική είναι η ίδια με την τεχνική της ξυλογραφίας.

Μεικτή τεχνική: Υπάρχουν διάφορες μεικτές τεχνικές, Είτε συνδυασμός διαφορετικών επιφανειών χάραξης για την παραγωγή ενός έργου (λιθογραφία με οξυγραφία, μεταξοτυπία με ξυλογραφία...) είτε εκτύπωση και των “εισεχόντων” και των εξεχόντων” της ίδιας πλάκας.

Μεταξοτυπία: Μπορεί να γίνει η παράσταση στη μεταξοτυπική γάζα με μία από τις παρακάτω μεθόδους:

Μέθοδος με καθάρισμα: Το σχέδιο σχεδιάζεται με λιθογραφικό μολύβι ή μελάνι. Ύστερα η γάζα καλύπτεται με ειδική γόμα που εξαφανίζεται με το σχέδιο όταν καθαρίζεται η γάζα με βενζίνη έτσι ώστε το μελάνι να περάσει από τους πόρους που έμειναν ανοικτοί.

Μέθοδος της γόμας:Το σχέδιο εκτελείται αρνητικά με ειδική γόμα στην επιφάνεια της γάζας. Η γόμα δεν αφήνει το μελάνι να περάσει από τα μέρη που έχει καλύψει.

Μέθοδος της φωτομεταφοράς: Ένα φωτοευαίσθητο μείγμα απλώνεται στη γάζα, ύστερα ζελατίνες ή φιλμ με το σχέδιο μπαίνουν στην επιφάνειά της γάζας, η οποία φωτίζεται. Το φως σκληραίνει το μείγμα στα ακάλυπτα σημεία του σχεδίου και κρατάει ανοικτούς τους πόρους της γάζας, τα σημεία που βρίσκονται κάτω από τις ζελατίνες ή τα φιλμ.

Μονοτυπία: “Ζωγραφική” τεχνική. Μ΄ αυτή τη μέθοδος τυπώνονται μοναδικά κομμάτια. Πάνω σε μία μεταλλική ή πλαστική ή γυάλινη πλάκα ο καλλιτέχνης ζωγραφίζει με λάδια και τυπώνει αμέσως.

Ξεστή χαλκογραφία / Ξεστό / Μαύρη τεχνική / Μezzotint: Μέθοδος της ξηρής χαλκογραφίας. Η μεταλλική λεία επιφάνεια της πλάκας τραχύνεται με ειδικό εργαλείο (αν τότε η πλάκα μελανωθεί, το μελάνι θα μπει στις αμέτρητες κουκκίδες και το χαρτί θα τυπωθεί μαύρο). Ύστερα μ’ ένα ξυστήρα η πλάκα ξύνεται για να φτάσει σε τονικές διαβαθμίσεις του άσπρου, με έντονο ξύσιμο, και του μαύρου, με το ελαφρύ. Λειαίνεται η πλάκα για να βγει το καθαρό άσπρο. Δηλαδή η πλάκα δουλεύεται από το μαύρο προς το άσπρο.

Ξυλογραφία: Η πλάκα χαράσσεται και μελανώνονται τα μη χαραγμένα σημεία της. Συνήθως, η εικόνα δημιουργείται από την χάραξη των σημείων που δεν είναι το σχέδιο και κάποτε από την χάραξη των σημείων που αντιστοιχούν στο σχέδιο. Η χάραξη γίνεται είτε σε μια πλάκα από πλάγιο ξύλο (η φέτα εγκάρσια κομμένη από τον κορμό του δέντρου) ή κοντραπλακέ είτε σε μια πλάκα από όρθιο ξύλο (το ξύλο που είναι κομμένο στην κατεύθυνση του κορμιού).

Οξυγραφία: Η χάλκινη, τσίγκινη ή ατσαλένια πλάκα καλύπτεται με ειδικό βερνίκι, που ξύνεται με βελόνες. Ύστερα χαράσσεται χημικά στα απογυμνωμένα σημεία της από το οξύ μέσα στο οποίο βυθίζεται Η οξείδωση επαναλαμβάνεται όσες φορές το θέλει ο χαράκτης, για να πετύχει πιο βαθιές χαράξεις που θα τυπωθούν πιο μαύρες. Κάθε φόρα καλύπτονται με βερνίκι τα σημεία που οξειδώθηκαν, για να σταματήσει η οξείδωση. Αφού καθαριστεί η πλάκα από το βερνίκι., μελανώνεται.

Τονική οξυγραφία / Ακουατίντα:Η χάλκινη πλάκα πουδράρεται με κόκκους κολοφωνίου ή ασφάλτου, που δεν επηρεάζονται από το οξύ. Αυτοί οι κόκκοι, θερμαινόμενοι, κολλούν στην επιφάνειά της , αφήνοντας και μέρη ακάλυπτα μεταξύ τους. Η πλάκα βυθίζεται στο νιτρικό οξύ, που “τρώει” τα διάκενα των κόκκων. Καλύπτοντας με βερνίκι και βυθίζοντας, επανειλημμένα, την πλάκα στο οξύ, ο χαράκτης μπορεί να πετύχει τονικές διαβαθμίσεις. Η δουλειά στην τονική οξυγραφία γίνεται από τις πιο ανοικτές προς τις πιο σκούρες διαβαθμίσεις. Αφού καθαριστεί η πλάκα από το βερνίκι, μελανώνεται.

Χαλκογραφία:Λέγεται χαλκογραφία η χαρακτική πάνω σε μεταλλική πλάκα (συνήθως από χαλκό, αλλά και από ατσάλι, τσίγκο ή αλουμίνιο), με ή χωρίς χημικό μέσο, όταν η πλάκα τυπώνεται βαθυτυπία.

Η χαλκογραφία με καλέμι:Μηχανική μέθοδος της χαλκογραφίας Η πλάκα χαράσσεται με το καλέμι (αιχμηρό εργαλείο από ατσάλι τριγωνικής διατομής).